Rósakransinn

Perlufestin og endurtekningarnar

Við skulum byrja á því sem er alveg sérstakt við rósakransinn. Í þessari bæn er stuðst við hjálpargagn, snúru eða festi með áföstum perlum. Nokkrar af þessum perlum eru stórar, aðrar festar með mislöngu bili frá hinum. Tíu perlur af minni gerð mynda hóp saman og kallast "þáttur". Fimm slíkir þættir eru á allri festinni. Á undan þeim fer nokkurs konar inngangur sem myndaður er úr litlum krossi sem síðan fylgir ein stór og loks þrjár minni perlur.

Sá sem biður lætur þessa perlufesti svo renna um fingur sér. Við krossinn í upphafi biður hann trúarjátninguna og við sérhverja litla perlu biður hann Maríubænina, "Heil sért þú María...". Við hverja stóra perlu sem fer á undan hverri röð af tíu minni perlum fer hann með Faðirvorið. Á eftir hverjum þætti fer síðan dýrðarbænin: "Dýrð sé Föðurnum og Syninum og hinum Heilaga anda, svo sem var í öndverðu, er enn og verður ávallt og um aldir alda. Amen." Með signingunni hefst og lýkur síðan bænastundinni.

Hvað merkir þetta? Er þetta "talnaband", eins og gagnrýnendur orða það, tákn um að hér sé um frumstæða tegund guðrækni að ræða, eitthvað hlutkennt, sem beinlínis sé andstætt þeirri hvatningu Jesú sem fram kemur í Jóhannesarguðspjalli (4, 24), en þar segir: "Guð er andi, og þeir, sem tilbiðja hann, eiga að tilbiðja í anda og sannleika"?

Þegar við biðjum þá merkir það að við tökum upp samband við Guð. En ómögulegt er að samræma öll tjáningarform lífsins. Engin fyrirmæli eru til um það hvernig ber að biðjast fyrir. Opinberunin segir til um það hver Guð er, og hver við erum, og með hvaða hugarfari við eigum að nálgast Guð, en hins vegar ekkert um það nákvæmlega með hvaða hætti við eigum að ganga fram fyrir Guð og hegða okkur frammi fyrir honum. Orðin um andann og sannleikann segja heldur ekkert til um það - burtséð frá því að þau eru oftast misskilin, því orðin "andi og sannleikur" eru alls ekki í andstöðu við ytra vald og reglu. Með orðinu "andi" er ekki átt við hugsun heldur Heilagan anda sem umlykur Krist og tók völdin í sögu kristninnar á hvítasunnunni; og "orðið "sannleikur" merkir ekki einhverja innri veröld sem er laus við hið líkamlega, heldur þá lifandi reglu sem Kristur, fyrir Guðs vilja, hefur fengið okkur stað í. Jafnvel þó að bænarformið virðist ákaflega veraldlegt getur þessi regla og þessi andi samt búið í því - rétt eins og þau geta glatast í hverju því bænarformi sem virðist hvað andlegast og innilegast.

Til er annað bænarform þar sem maðurinn getur fært bænarefni sitt eða hugarástand fram fyrir Guð með beiðni, þakklæti eða iðrun. Það á hann að gera af fullri hreinskilni þannig að orð hans taki til alls þess sem kveikti þau hið innra með honum. Undir þetta fellur viðvörun Jesú gagnvart fánýtri mælgi. Ef einhver heldur að hann öðlist fremur bænheyrslu ef hann endurtekur beiðni sína tíu sinnum, þá hagar hann orðum sínum "að hætti heiðingja", eins og Jesús sagði, en ef málefni hans krefst tjáningar, þá ætti hann einfaldlega að endurtaka það tíu eða hundrað sinnum. Meðan bænarþörfin býr í hjartanu er bænin góð, en það er ekki fyrr en komið er út fyrir það að hún verður röng. Réttara væri þó að orða þetta þannig að það er rangt sem borið er fram fyrir Guð í upphafi á rangan hátt, því að "fánýt mælgi að hætti heiðingja" verður ekki slæm í fimmtu eða tíundu endurtekningunni, heldur er hún það strax í upphafi, því að hún snýr sér ekki að Skapara sínum og Drottni heimsins, heldur að "einhverjum guði" sem við reynum að knýja til að fara að vilja okkar eins og hann væri maður, hversu stór sem hann kann annars að vera.

En einnig er til önnur bæn sem ekki snýst um það að segja einfaldlega frá því "sem á manni hvílir", heldur um að vera í návist Guðs. Þessi bæn hneigist til þess að nota sífellt færri orð, en ekki af því að orðin verði óþörf, heldur af því að bænin snýst í grundvallaratriðum ekki um orð. Kannski eru þar endurtekin sömu orðin. Við minnumst í þessu sambandi heilags Frans frá Assisi sem hrópaði heilu næturnar: "Guð minn, þú ert mér allt!". Loks falla einnig þessi orð brott og hugskotið, líkt og andlegu meistararnir orðuðu það, hverfur á vit hins "óræða". Í slíkri bæn hefur orðið aðeins þann tilgang að hjálpa hinni innri hreyfingu af stað, og hverfur um leið og það hefur gegnt þeirri skyldu sinni.

Loks er til þriðja bænarformið. Það snýst einnig um það að dvelja frammi fyrir Guði, um þjónustu frammi fyrir augliti hans, að uppgötva sinn innri mann og öðlast ró, þó þannig að orðið verði jafnframt að farvegi sem bænin geti runnið eftir og orðið að krafti sem geti haldið henni á hreyfingu. Þá birtast ekki sífellt ný orð heldur snúa hin sömu aftur og aftur til baka. Já, segja má að endurtekningin verði beinlínis að ytra formi bænarinnar og hafi þann tilgang að gera hina innri hreyfingu sífellt hægari og fyllri. Bæn af þessari gerð er til að mynda litanían með sínum mörgu og keimlíku áköllum og beiðnum þar sem hugsunin tekur aðeins smávægilegum breytingum. Hún er ævaforn og varð til þegar á tímum frumkristni. Þá ber lestur Sálmanna vitni um svipað bænaform þegar fáein vers Sálmanna eru lesin og á milli er skotið ákveðnu, endurteknu bænarákalli eða "antifón". Hér er líka um afar gamalt bænarform að ræða. Rósakransinn tilheyrir þessari gerð bænarforma.

Menn kynnu að álykta að þessi endurtekning hljóti að bera vott um að þar sé bænin farin fyrir lítið. Auðvitað getur svo farið, en þá hafa menn ekki farið rétt að og því er um misnotkun formsins að ræða. En svo þarf þó ekki að vera því endurtekningin hefur ákveðið markmið. Er hún ekki hluti alls lífs? Hvað er sláttur hjartans annað en endurtekning? Það dregst í sífellu saman og þenst síðan út aftur en dælir um leið blóðinu um allan líkamann. Hvað er andardrátturinn annað en endurtekning? Sífellt fer loftið inn og út, en á því lifum við samt. Og einkennist ekki líf okkar af breytingum og endurtekningum? Endalaust rís sólin og sest að nýju og býr með því til dag og nótt; alltaf kemur vorið á ný í hinni stóru hringrás lífsins, það rís og nær hápunkti sínum en hjaðnar svo. Hvað er hægt að hafa á móti þessum - og fjölmörgum öðrum - endurtekningum? Þær eru hluti af þeim lögmálum sem stýra öllum vexti og ráða innra skipulagi og ytri formum. Allt líf er háð takti ytri skilyrða og innri framvindu - og því ættu ekki þau lögmál að gilda í trúarlífinu sem sannað hafa gildi sitt hvarvetna annars staðar?

Rósakransinn er dæmi um ákveðið form trúarlífs. Hver og einn getur komist að því að það henti honum ekki, og það er þá hans mál. En hann má ekki þess vegna segja að bænin sé tilgangslaus eða ókristileg, því þá er hann aðeins að láta í ljósi að hann viti ekki um hvað málið snýst.

Hvað perlufestinni viðvíkur þá er hlutverk hennar augljóslega það að losa hugann undan ákveðnum verkum sem krefjast ytri athygli. Ein perla leiðir biðjandann áfram til hinnar næstu. Fjöldi þeirra heldur endurtekningunum innan ákveðinna marka sem menn hafa komist að að eru hæfileg. Ef svo væri ekki yrði sá sem biður sífellt að gæta þess að gera hvorki of né van, og þar með beindist athygli hans frá því sem skiptir raunverulega máli. Perlurnar taka af honum ómakið, þær telja í stað hans ... Og er þetta þá eitthvert tækniatriði? Auðvitað, en er lífið ekki allt fullt af einhverju "tæknilegu"? Sagt er um alla hluti, einnig hina andlegu, að menn þurfi að læra þá. Nám gerist með æfingu og "æfing" merkir ekkert annað en að tileinka sér ákveðna "tækni", sem leiðir til þess að einhver aðgerð gengur síðan eins og "af sjálfu sér"; eða öllu heldur sparar orku og athygli fyrir það sem mikilvægara er. Svo lengi sem við ekki "kunnum" hlutina verðum við að beina athyglinni að sérhverju skrefi og hið mikilvæga hverfur þá í skuggann, en um leið og við kunnum hlutinn - en það merkir aftur á móti að við höfum tileinkað okkur ákveðna tækni - þá losnar um hið mikilvæga. Rósakransinn hefur engan annan tilgang.