|
|
Hvaða augum lítur
Jóhannes Páll II sjálfan sig?
Jóhannes Páll páfi II sagði einu sinni að hann hefði í mörg ár verið páfi og þar áður biskup en hann liti þó ætíð fyrst og fremst á sig sem prest. Hann ræðir einmitt um prestdóm sinn í sjálfsævisögu sinni („Geschenk und Geheimnis – Gjöf og leyndardómur", 1996). Eftirfarandi kafli er tekinn úr þeirri bók (s. 89–99). Preststarfið nú á tímum Fimmtíu ár í prestembætti er ekki skammur tími. Ekki hefur lítið gerst í sögunni á þessari hálfu öld! Ný vandamál, nýir lífshættir, ný verkefni komu í ljós. Þá spyr maður sjálfan sig ósjálfrátt: Hvað merkir prestembættið nú í dag, á þessu heimssviði þar sem allt er á hreyfingu og breytingum háð, þegar við nálgumst óðfluga þriðju þúsöldina? Ekki leikur nokkur vafi á því að prestarnir, ásamt kirkjunni allri, ganga veg síns tíma og þeir eru áhugasamir og velviljaðir, en jafnframt gagnrýnir og vakandi áheyrendur alls þess sem þroskast í rás sögunnar. Kirkjuþingið sýndi að raunveruleg endurnýjun í fullri tryggð við orð Guðs og erfikenninguna er möguleg og nauðsynleg. En umfram nauðsynlega endurnýjun prestþjónustunnar er ég þess fullviss að prestarnir mega ekki hika við að standa „utan við tímann" vegna þess að „dagurinn í dag" hjá prestinum er hluti af „deginum í dag" hjá Kristi, endurlausnaranum. Stærsta verkefni sérhvers prests á hverjum tíma, dag eftir dag er að finna „daginn í dag" í „degi dagsins í dag" hjá Kristi, þeim degi „í dag" sem greint er frá í Hebreabréfinu. Þetta „í dag" hjá Kristi er orðið hluti allrar sögunnar – fortíðar jafnt sem framtíðar heimsins, sérhvers manns og sérhvers prests. „Jesús Kristur er í gær og í dag hinn sami og um aldir" (Heb 13,8). Þegar við nú göngum með okkar „í dag" inn í „í dag" Jesú Krists er engin hætta á að við verðum fólk „gærdagsins", sitjum eftir ... Kristur er mælistika allra tíma. Í hans guðdómlega, mannlega og prestlega „degi í dag" leysist þegar við upptök sín hin þekkta – og eitt sinn margumrædda – mótsögn „venjustefnu" og „framfarstefnu". Róttækar vonir manna Greini menn vonir nútímamannsins í garð prestanna, þá sjá þeir að hann á aðeins eina, stóra von: Hann þyrstir eftir Kristi. Og hvað allt hitt snertir – sem kemur sér vel á efnahags-, félags- og stjórmálasviðinu – getur hann beðið marga aðra um. Hann biður prestinn um Krist! Og hann á rétt á því að biðja prestinn sérstaklega um boðun orðsins. Prestarnir – svo segir kirkjuþingið – „skulda því öllum að veita þeim aðgang að sannleika fagnaðarerindisins" (Presbyterorum ordinis, 4). En boðunin beinist að fundi manna við Jesú, einkum í leyndardómi altarissakramentisins, miðdepli og hjarta kirkjunnar og lífs prestsins. Presturinn býr yfir leyndardómsfullum og undursamlegum mætti gagnvart líkama Krists í sakramentinu. Sakir þessa máttar verður hann að umsjónarmanni æðstu gæða endurlausnarinnar, því að hann gefur mönnunum endurlausnarann í eigin persónu. Tignun altarissakramentisins er upphafnasta og helgasta athöfn sérhvers prests. Og hvað mig snertir hefur tignun altarissakramentisins allt frá fyrsu prestskaparárum mínum ekki aðeins verið helgasta skylda mín, heldur beinlínis dýpsta þörf sálarinnar. Þjónar miskunnseminnar Sem umsjónarmaður sáttasakramentisins uppfyllir presturinn það hlutverk sem Kristur fól postulum sínum eftir upprisuna: „Meðtakið heilagan anda. Hverjum sem þér fyrirgefið syndirnar, þeim eru þær fyrirgefnar, og hverjum sem þér synjið, þeim er synjað" (Jh 20,22–23). Presturinn er vitni um og verkfæri guðdómlegrar miskunnsemi! Hversu mikilvæg er ekki skriftaþjónustan í lífi hans! Það er einmitt í skriftastólnum sem hann gegnir í raun best sínu andlega föðurhlutverki. Í skriftastólnum verður sérhver prestur einmitt vitni að því stórkostlega kraftaverki sem guðdómleg miskunnsemi kemur til leiðar í sálinni þegar hún meðtekur náð afturhvarfsins. En nauðsyn ber til að sérhver prestur, sem þjónar bræðrum sínum og systrum í skriftastólnum, njóti einnig sjálfur miskunnsemi Guðs með reglulegum skriftum undir andlegri leiðsögn. Sem umsjónarmaður guðdómlegra leyndardóma er presturinn sérstakt vitni hins ósýnilega í heiminum. Hann er í raun umsjónarmaður ósýnilegra og ómælanlegra gæða sem tilheyra sviði andans og hins yfirnáttúrlega. Maður sem er í sambandi við Guð Sem umsjónarmaður þessara gæða er presturinn í stöðugu og sérstöku sambandi við helgi Guðs. „Heilagur, heilagur, heilagur ert þú Drottinn, Guð hersveitanna! Himinn og jörð eru full dýrðar þinnar." Tign Guðs er tign heilagleikans. Í prestembættinu er maðurinn jafnframt hafinn upp í svið þessa heilagleika, hann nær einnig þeim hæðum sem spámaðurinn Jesaja eitt sinn náði. Og það er einmitt þessi sýn sem endurómar í efstubæninni: Sanctus, Sanctus, Sanctus, Dominus Deus Sabaoth. Pleni sunt caeli et terra gloria tua. Hosanna in excelsis. Samtímis lifir presturinn það dag hvern að Heilagur andi kemur yfir manninn: „Benedictus qui venit in nomine Domini." Með þessum orðum heilsaði mannfjöldinn Kristi þegar hann hélt innreið sína í Jerúsalem til þess að fullna þar fórnina til endurlausnar heiminum. Hin yfirskilvitlega „annars heims" helgi verður að „innra heims" helgi. Hún verður að helgi páskaleyndardómsins. Kallaður til helgi Þar sem presturinn stendur í stöðugu sambandi við heilagleika Guðs verður hann sjálfur að verða helgur. Embætti hans skyldar hann til róttækra lífshátta sem eru innblásnir af fagnaðarerindinu. Þetta skýrir þá nauðsyn sem ber til þess að hann sé fullur af hinum evangelísku ráðum, skírlífi, fátækt og hlýðni. Með hliðsjón af þessu verður ljóst hve einlífið á sérlega vel við. Af því sprettur sérstök þörf fyrir bænir í lífi hans: „Bænin kallar fram prestinn og presturinn verður til fyrir bænina." Já, presturinn verður fyrst og fremst að vera maður bænarinnar, fullviss um það að tímanum sem hann ver til einkafunda við Guð sé rétt varið, því hann nýtist ekki aðeins honum sjálfum heldur einnig postullegu starfi hans. Annað Vatíkanþingið ræðir um almenna köllun til helgi, og því verður að tala um sérstaka köllun til helgi hjá prestum. Kristur þarfnast helgra presta! Heimur nútímans þarfnast helgra presta! Aðeins helgur prestur getur borið öruggt vitni um Krist og fagnaðarerindi hans í heimi nútímans sem sífellt verður veraldlegri. Aðeins þannig getur presturinn verið andlegur leiðtogi og kennari mannanna á leið til helgi. Mennirnir, einkum unga fólkið, búast við slíkri leiðsögn. Presturinn getur aðeins verið leiðtogi og kennari ef hann er traust vitni! „Cura animarum" Eftir langa reynslu mína við svo margvíslegar aðstæður hefur sú sannfæring mín styrkst æ meir, að áhrifarík prestþjónusta, raunveruleg cura animarum, geti aðeins sprottið úr jarðvegi prestlegrar helgi. Hin raunverulegi leyndardómur árangursríkrar prestþjónustu er ekki fólginn í efnislegum hlutum og enn síður í „miklum fjármunum". Varanlegir ávextir starfs prestsins spretta af helgi prestsins. Hún er grundvöllurinn! Auðvitað er eftirfarandi nauðsynlegt: Menntunin, námið, framhaldsnámið; viðeigandi undirbúningur sem gerir menn færa um að takast á við aðkallandi verkefni og setja mál í forgangsröð í preststarfinu. Hægt er þó að halda því fram að forgangsröðin ákvarðist einnig af aðstæðum og að sérhver prestur eigi að ákveða hana nákvæmlega í einingu með biskupi sínum og í samræmi við reglur kirkjunnar allrar og lifa samkvæmt henni. Í lífi mínu hef ég sett þennan forgang í leikmannatrúboðið, einkum í fjölskylduþjónustuna – en það er svið þar sem leikmenn hafa hjálpað mér mjög mikið – í sálgæslu unglinga og miklar samræður við heim menningar og vísinda. Allt þetta endurspeglast í störfum mínum á sviði vísinda og bókmennta. Á þennan hátt urðu til rannsóknarverkið „Ást og ábyrgð", og meðal annars bókmenntaverkið „Búð gullsmiðsins", sem ber undirtitilinn „Athuganir á sakramenti hjónabandsins". Óhjákvæmilega verður að leggja sérstaka áherslu á að sinna fátækum, útskúfuðum og innflytjendum. Fyrir þessa hópa verður presturinn að vera raunverulegur „faðir". Að sjálfsögðu eru þau efnislegu gæði nauðsynleg sem nútímatæknin færir okkur. Leyndardómurinn verður þó ætíð helgi prestlegs lífs, sem birtist í bæn og íhugun, fórnarlund og trúboðsákafa. Þegar ég minnist allra þeirra ára sem ég þjónaði sem prestur og biskup, verð ég sífellt sannfærðari um að þetta er hin sanna undirstaða. Maður orðsins Ég hef áður bent á þetta: Til þess að presturinn geti verið trúverðugur leiðtogi safnaðarins, sannur umsjónarmaður leyndardóma Guðs, verður hann einnig að vera maður Guðs orðs, göfuglyndur og óþreytandi boðberi fagnaðarerindisins. Nú á tímum, í ljósi þeirra gríðarstóru verkefna sem felast í hinu „endurnýjaða trúboði", birtist nauðsyn þess æ betur. Eftir öll þessi ár í þjónustunni við orðið, þar sem ég hef einkum sem páfi farið í pílagrímsferðir til allra heimshorna, get ég ekki hjá því komist að bæta við nokkrum hugsunum um þessi svið prestlegs lífs. Þetta er kröfuhart sjónarmið þar sem flestir menn búast við „lifuðu" orði fremur en „boðuðu" af prestunum. Presturinn verður að „lifa af orðinu". Samtímis verður hann þó að leita eftir skynsamlegum undirbúningi til þess að hann geti kynnst orðinu vel og boðað það á áhrifaríkan hátt. Á okkar tímum, þar sem mikil sérhæfing á næstum öllum sviðum lífsins er einkennandi, er vitsmunaleg menntun mikilvægari en nokkru sinni. Hún gerir menn færa um að eiga þróttmiklar og skapandi viðræður við hugsanastefnur samtímans. Húmanískt og heimspekilegt nám ásamt þekkingu á guðfræði er leiðin til þessarar menntunar, sem verður að dýpka allt lífið á enda. Svo að námið nái að móta mann verður bænin stöðugt að fylgja því, ásamt íhugun og bæn um gjafir Heilags anda, – vísdóm, skilning, ráðspeki, kraft, þekkingu, guðrækni og ótta Drottins. Heilagur Tómas frá Akvínó útskýrði hvernig öll andleg og lífræn heild mannsins verður móttækileg fyrir ljósi Guðs, ljósi þekkingarinnar og einnig fyrir innblæstri kærleikans með gjöfum Heilags anda. Bænin um gjafir Heilags anda hefur fylgt mér allt frá æskuárum og ég hef haldið tryggð við hana til dagsins í dag. Vísindaleg dýpkun En að sjálfsögðu leysir – eins og heilagur Tómas kennir líka – hin „gefna þekking", sem er ávöxtur sérstaks atbeina Heilags anda, menn ekki undan þeirri kvöð að reyna að afla sér „áunninnar þekkingar". Hvað mig snertir þá var ég, eins og áður sagði, strax sendur til Rómar að lokinni prestvígslu til frekari menntunar. Síðar varð ég að ósk biskups míns prófessor í siðfræði við guðfræðideild háskólans í Kraká og fékkst síðar við vísindarannsóknir við Kaþólska háskólann í Lublin. Ávöxtur þessa náms var doktorsritgerð mín um heilagan Jóhannes af krossi og ég lauk seinna ritgerð til kennsluréttinda við háskóla um Max Scheler, einkum um hvernig siðfræðikerfi hans, sem einkenndist af fyirbærahyggju, hefur stuðlað að uppbyggingu siðferðisguðfræðinnar. Þessari rannsóknarvinnu á ég mikið að þakka. Við hin fyrri kynni mín af heimspeki Aristótelesar og Tómasar frá Akvínó bættist nú aðferð fyrirbærahyggjunnar, sem auðveldaði mér að framkvæma fjölda skapandi rannsókna á þessu sviði. Ég hugsa einkum til bókarinnar „Persóna og athöfn". Með þessum hætti gekk ég í raðir þeirra sem rannsakað hafa nútíma hugsanastefnur í anda heimspekilegrar einstaklingshyggju, en þær rannsóknir hafa einnig borið ávöxt á sviði prestþjónustunnar. Ég verð þess oft var að ýmsar þroskaðar hugsanir sem urðu til við þessar rannsóknir hafa orðið mér til hjálpar, einnig þegar ég hef hitt aðra einstaklinga og einnig þann mikla fjölda fólks sem ég hef hitt á postullegum ferðum mínum. Þessi menntun, með einstaklingshyggjuna að menningarlegum bakgrunni, hefur aflað mér dýpri skilnings á því að sérhver einstaklingur er einstakur og óendurtakanlegur, og ég tel að þessi skilningur sé hverjum presti mikilvægur. Viðræður við hugsanastefnur okkar tíma Með fundum og samræðum við náttúruvísindamenn, eðlisfræðinga, líffræðinga og einnig sagnfræðinga hefur mér lærst að meta að verðleikum hinar greinar viskunnar, vísindagreinarnar, sem einnig geta varpað ljósi á sannleikann frá ýmsum sjónarhornum. Einnig er nauðsynlegt að ljómi sannleikans – Veritatis splendor – fylgi mönnum ætíð og leyfi þeim að hittast, skiptast á skoðunum og auðga hver annan. Frá Kraká hef ég flutt með mér þá venju að taka við og við þátt í fundum fólks úr ýmsum vísindagreinum, en þeir eru haldnir reglulega í Castel Gandolfo. Ég reyni að halda tryggð við þessa góðu venju. „Labia sacerdotum scientiam custodiant ..." – „Varir prestsins eiga að varðveita þekking..." (sbr. Mal 2, 7). Ég minnist oft þessara orða spámannsins Malakí sem tekin hafa verið upp í litaníu Krists, prestsins og fórnarlambsins vegna þess að þau hafa nokkurskonar forskriftareinkenni varðandi þann sem kallaður er til þess að vera þjónn orðsins. Í raun og veru verður hann að vera vísindamaður í dýpsta og trúarlegasta skilningi þess orðs. Hann verður að ráða yfir og miðla þeim vísindum Guðs áfram, sem eru ekki aðeins safn kennisetninga, heldur einnig persónuleg og lifandi reynsla af leyndardóminum, en greint er frá því í Jóhannesarguðspjalli í hinni miklu bæn Drottins sjálfs: „En í því er hið eilífa líf fólgið, að þeir þekki þig, hinn eina sanna Guð, og þann sem þú sendir, Jesúm Krist" (17, 3). |