Hinn 9. nóvember 2003 voru liðin hundrað ár síðan Montfortreglumenn komu til Íslands til að byggja þar upp kaþólska trúboðið. Þó að nú sé aðeins einn Montfortprestur eftir á eyjunni - séra Ágúst George, sem kom hingað árið 1956 og hefur verið staðgengill biskups síðan 1968 - viljum við með þakklæti minnast ávaxtaríkra starfa fjölda meðlima "Samfélags Maríu frá Montfort" sem hér hafa starfað í áranna rás.

Sögu starfsemi Montfortreglumanna á Íslandi er hægt að skipta í fjóra hluta: upphafið - uppbyggingu kirkjunnar - nærveru trúboðsins - frá trúboði til biskupsdæmis.

a.. Upphafið, 1903-1918
  Þegar árið 1857 komu fyrstu kaþólsku prestarnir eftir siðaskipti til Íslands. Frakkinn Bernard Bernard settist hér að en mátti hins vegar aðeins sinna frönskum sjómönnum. Félagi hans, Jean-Baptist Baudoin, kom honum til aðstoðar 1858. Báðir tilheyrðu þessir prestar hinu svokallaða "Norðurheimskautstrúboði" sem stofnað var 1855. Eftir stutta dvöl á Austurlandi, á Seyðisfirði, og á Vesturlandi, í Grundarfirði, settust þeir að í Reykjavík 1859 en þar festu þeir kaup á bóndabýlinu Landakoti, auk allmikils lands, í útjaðri bæjarins. Þar varð miðstöð kaþólsku kirkjunnar á Íslandi. En enn um hríð var ekki hægt að styrkja trúboðsstarfsemina sakir hlédrægni Íslendinga og eins hins að yfirvöld bönnuðu þeim að taka kaþólska trú.

  Að vísu reyndu prestarnir stundum að kynna kaþólska trú en höfðu ekki erindi sem erfiði. Aðeins einn Íslendingur gekk til liðs við kaþólsku kirkjuna: Gunnar Einarsson sem gekk í skóla Jesúíta í Kaupmannahöfn 1870. Þegar hann sneri aftur heim til Íslands leiddi spurningin um það, hvort um hann gilti að hann mætti ekki vera kaþólskur, til þess að Alþingi nam bannið úr gildi (1874). Hann hélt tryggð við sína kaþólsku trú og varð "faðir" þess kaþólska samfélags sem seinna myndaðist á Íslandi. Norðurheimskautstrúboðið var afnumið í lok sjöunda áratugarins; Ísland varð hluti postullegrar prefektúru Danmerkur, sem gert var að postullegu vikariati 1892. Frönsku prestarnir voru farnir af landi brott þegar þar var komið sögu en höfuðstöðvar trúboðsins stóðu áfram; enn sem fyrr komu hingað prestar - fyrir beiðni Gunnars Einarssonar - til að lesa messu og uppfræða börn Gunnars. Að hvatningu Leós páfa XIII sendi postullegur yfirstjórnandi (vikar) Danmerkur, Jóhannes van Euch, tvo presta til Íslands 1895 til þess að skipuleggja þar trúboðsstarfið. Biskupinn fékk einnig talið Jósefssystur frá Chambéry, sem starfandi voru í Danmörku, á að vinna að trúboðinu á Íslandi. Ári seinna komu fyrstu systurnar hingað. Árið 1897 var kirkja reist í Landakoti og hafinn rekstur barnaskóla. Skömmu seinna opnuðu systurnar þar einnig spítala (1902).

  Von Euch biskup sá fram á það að dönskumælandi prestar á Íslandi myndu ekki ná miklum árangri. Árið 1903 gat hann sannfært nokkra meðlimi Montfortreglunnar í landi sínu um að fara til Íslands sem trúboðar. Það voru tveir prestar, Martin Meulenberg, Þjóðverji frá Hillensberg (Selfkant), og Hollendingurinn Johan Josef Servaes frá Maastricht, sem og einn bróðir. Þeir settust að í prestahúsinu í Landakoti í Reykjavík og lögðu þar með grunninn að áralöngu starfi Montfortreglunnar á Íslandi.

  Montfortprestar lögðu frá upphafi mikla áherslu á að læra íslensku og kynna sér íslenska sögu og menningu. Þeir sinntu að sjálfsögðu frönsku sjómönnunum sem oft dvöldust langdvölum á Íslandi, en helsta áhugamál þeirra var hins vegar að kynna kaþólska hugsun og trúarlíf fyrir Íslendingum. Þeir stofnuðu til kunningsskapar við Íslendinga jafnvel þó að þeir hafi ekki greiðlega opnað sig fyrir kaþólskri trú. Meulenberg auðnaðist að fá lúterska skáldið og prestinn Matthías Jochumsson til að ganga frá sálmum fyrir kaþólska sálmabók. Prestarnir áttu náið samstarf við Jósefssystur. Störf systranna að uppeldis- og velferðarmálum og starfsákafi prestanna urðu smám saman til þess að fordómar Íslendinga gagnvart kaþólsku kirkjunni viku fyrir virðingu og viðurkenningu. Menn kunnu vel að meta það, að séra Meulenberg safnaði miklum framlögum fyrir nauðstadda á Íslandi á meginlandi Evrópu í fyrri heimsstyrjöldinni - þar sem hann neyddist til dveljast því sjóleiðin til landsins var lokuð; í þakklætisskyni fyrir það var honum veittur íslenskur ríkisborgararéttur árið 1918. En enn gengu fáir lúterskir skrefið til fulls og gerðust kaþólskir. Eftir fimmtán ár voru aðeins 60 Íslendingar í kaþólsku kirkjunni. En hún hafði náð fótfestu.

 b.. Uppbygging kirkjunnar, 1918-1941
  Árið 1918 varð Ísland fullvalda ríki, þó að það væri hluti dönsku krúnunnar og nátengt Danmörku. Páfastóll viðurkenndi brátt sjálfstæði Íslands og kunnu menn vel að meta það. Séra Meulenberg taldi að nú væri loks komið sóknarfæri fyrir trúboðið. Hann fékk samþykki Hollendingsnins Willem van Rossum kardínála, en hann var einmitt prefekt rómversku trúboðsdeildarinnar "de Propaganda Fide" - en danska vikariatið og einnig Ísland féllu undir það. Van Rossum vonaðist eftir miklum ávinningi af auknu trúboði kaþólsku kirkjunnar í löndum Norður-Evrópu. Árið 1921 fékk Meulenberg talið yfirmenn sína í Hollandi - en Ísland hafði þá verið falið hollensku deild Montfortreglunnar sem trúboðssvæði - á að senda tvo presta og einn bróður til viðbótar til Íslands. Hann ráðgerði að stofna aðra kaþólska miðstöð í Hafnarfirði. Þar áttu systurnar auk þess að stofna annað sjúkrahús og annan skóla. Ennfremur lét Meulenberg gera áætlun um virðulega kirkju í Reykjavík. Hann bað van Rossum kardínála að heimsækja Ísland svo að hann gæti fullvissað sig um möguleikana á endurvakningu kaþólsku kirkjunnar þar.

  Van Rossum kardínáli kom til Reykjavíkur í júní 1923 og var tekið á móti honum af hinni mestu viðhöfn af hálfu ríkisstjórnarinnar. Hann tilkynnti að Ísland yrði "postulleg prefektúra", laus undan vikariatinu í Danmörku. Hann hvatti einnig til að áformum Meulenbergs um frekari styrkingu kaþólsku kirkjunnar á Íslandi og byggingu nýrrar kirkju í Reykjavík yrði hrundið í framkvæmd.

  Sama ár var séra Meulenberg útnefndur postullegur prefekt Íslands. Hann hófst þegar handa við að framkvæma áform sín. Hann gerði Jófríðarstaði í Hafnarfirði, sem hann hafði keypt árið 1921 ásamt allstóru landsvæði, að dvalarstað annars hóps Montfortmanna. Í áranna rás var þetta bóndabýli gert að fyrirmyndarbúi og afurðir þess sáu fyrir mest öllum þörfum prestanna og bræðranna í landinu fyrir matvæli, auk systranna. Þær stofnuðu sjúkrahús og skóla í Hafnarfirði 1925/26. Kapella sjúkrahússins þjónaði einnig sem safnaðarkirkja. Hornsteinn stórrar kirkju í nýgotneskum stíl var lagður í Reykjavík 1927. Hún varð stærsta kirkja Íslands þessa tíma og stærsta kaþólska kirkjan í gervallri norðanverðri Evrópu.

  Á þriðja áratug aldarinnar efldu Montfortprestar boðunarstarf sitt undir kröftugri stjórn yfirmannsins Meulenbergs. Trúfræðslurit var gefið út; bænabækur samdar; árið 1926 var gefið út tímaritið Merki krossins í fyrsta sinn, en það átti að sýna mönnum að háþróuð miðaldamenning Íslendinga og einkum bókmenntir þeirra einkenndust af kristinni hugsun og naut stuðnings fjölda forstöðumanna kirkjunnar sem var nátengd Róm. Prestarnir stunduðu af kappi nám í íslensku og sögu og leituðu eftir tengslum við fólk af öllum stigum, einkum þó við listamenn og rithöfunda. Systurnar kynntust fjölda Íslendinga af vinnu sinni við spítalana og skólana, sem störfuðu við góðan orðstír. Þetta hafði greinileg áhrif: næstum ár hvert gengu 20 til 30 lúterskir til liðs við kaþólsku kirkjuna. Hinn þekktasti meðal þeirra var líklega Halldór Laxness, sem seinn hlaut bókmenntaverðlaun Nóbels. En einnig prestarnir og systurnar auðguðust af því að þessi gróðursetning kaþólsku kirkjunnar í íslensku samfélagi bar ávöxt: nokkur ungmenni beiddust inngöngu í samfélög þeirra. Árið 1924 var sonur "fyrsta kaþólska mannsins", Gunnars Einarssonar, vígður sem Montfortprestur: Jóhannes Gunnarsson. Nokkrar stúlkur gengu í raðir Jósefssystra, en þær þjónuðu kaþólsku kirkjunni á Íslandi með ýmsum hætti.

  Þessi uppgangur varð til þess að páfastóll gerði Ísland að postullegu vikariati árið 1929 og útnefndi Martein Meulenberg biskup - með titlinum "af Hólum", sem var setur síðasta kaþólska biskupsins fyrir siðaskiptin, Jóns Arasonar. Van Rossum kardínáli ferðaðist annað sinn til Íslands og vígði Meulenberg til biskups í júlí 1929, en það gerði hann einmitt í nýreistri kirkjunni sem hann vígði einnig við það tækifæri.

  Meulenberg biskup hélt áfram uppbyggingu kaþólsku kirkjunnar á eynni af alefli. Í upphafi fjórða áratugarins voru innlendir meðlimir hennar um 250, en fjöldi þeirra Íslendinga sem tengdust kirkjunni andlegum böndum var mun meiri. Árið 1935 gat biskupinn fengið Fransiskussystur, boðbera Maríu, frá Hollandi til þess að stofna sjúkrahús vestur í Stykkishólmi. Nokkrar karmelnunnur af íhugunarreglu, einnig frá Hollandi, komu til Hafnarfjarðar 1939. Þær urðu hins vegar brátt að halda til Bandaríkjanna og dveljast þar um stundarsakir vegna seinni heimsstyrjaldarinnar. Reist var klaustur fyrir þær sem þær settust að í 1946. Láta varð af fyrirhugaðri byggingu trappistaklausturs, sem biskupinn hafði fundið stað í nágrenni Stykkishólms, sakir upphafs seinni heimsstyrjaldarinnar og afleiðinga hennar.

  Þegar Meulenberg biskup lést tiltölulega óvænt 68 ára að aldri 3. ágúst 1941, var kaþólska kirkjan á Íslandi orðin viðurkennd, víðast hvar virt og virðuleg stofnun með um það bil 400 trúuðum meðlimum, og voru þeir flestir Íslendingar. - Þess ber að geta að samtals voru Íslendingar þá aðeins 150 þúsund! - Mikilvægasta ástæða virðingar kirkjunnar var áreiðanlega aðhlynning systranna á sjúklingum og börnum. En einnig prestarnir áttu hlut að máli hvað snerti þá virðingu sem kirkjan naut. Þeir voru þá sex eða sjö, og biskupinn meðtalinn. Þar við bættust tveir eða þrír leikbræður. Hóparnir voru tveir: annar í Reykjavík og hinn í Hafnarfirði, en einn prestur sá um andlega þjónustu við systurnar í Stykkishólmi. Allir prestarnir og bræðurnir tilheyrðu hollenskri deild Montfortreglunnar. Flestir þeirra komu frá hollenska héraðinu Limburg. Starf prestanna beindist einkum að sálusorgun. Þeir útdeildu sakramentunum; sérstaklega messuðu þeir daglega í kirkjum og (systra)kapellum. Þeir önnuðust andlega leiðsögn systranna, heimsóttu sjúka á spítölunum og sáu ásamt systrunum um trúfræðslu barnanna. Þeir leiðbeindu einnig fullorðnum sem æsktu upptöku í kaþólsku kirkjuna. Við og við heimsóttu þeir einnig það kaþólska fólk sem bjó úti á landi, sem og sjómennina - sem flestir voru franskir. Oft þurftu þeir við þetta að leggja á sig strangar ferðir eftir slæmum vegum á hestbaki. Bræðurnir önnuðust húshaldið og þó einkum garðana. Í Hafnarfirði höfðu þeir kýr, hesta og hænsni og ræktuðu meira að segja tré sem báru ávexti. Sumir prestanna tóku einnig þátt í búrekstrinum, en flestir þeirra sinntu náminu í frístundum sínum. Þannig setti séra Gerard Boots saman franska málfræði handa Íslendingum, sem notuð var allt upp í Háskólann. Frönsk-íslensk orðabók sem hann samdi síðar er notuð enn í dag. Þó að Meulenberg biskup hafi vænst meiri fjölgunar, var samfélag kaþólskra þó áfram tiltölulega lítið að vöxtum. Að vísu voru margir Íslendingar jákvæðir og áhugasamir um kaþólsku kirkjuna, eða töldu sig jafnvel standa nær henni og trú hennar en sinni eigin lútersku ríkiskirkju, en skrefið til opinberra og fullkominna "trúskipta" var of stórt fyrir þá flesta. Þeir óttuðust einkum - líklega með réttu í þá daga -, að þetta hefði neikvæð áhrif á þjóðfélagsstöðu þeirra. Að auki hefði slíkt skref slæm áhrif á fjölskylduhagi þeirra. Þeir kusu því að standa fremur nærri kaþólsku kirkjunni, en þó "utan" hennar. Þetta þótti trúboðunum leitt og varð til þess að ákveðinnar uppgjafar gætti hjá þeim þegar tímar liðu. En þeir gáfust ekki upp og unnu störf sín af skyldurækni og festu. Þeir töldu, líkt og ævinlega, að nærvera þeirra myndi bera ávöxt.

c.. Postullegt starf með nærveru, 1941-1968
Seinni heimsstyrjöldin hratt af stað byltingu fyrir Íslendinga. Þeir sluppu þó að mestu við stríðsátökin sjálf, en efnahags-, félags- og stjórnmálalíf gjörbyltist, ásamt með þjóðfélagsskipaninni. Þetta var því að þakka að 10. maí 1940 hernámu Bretar eyjuna - til þess að koma í veg fyrir að þýski sjóherinn hertæki hana. Í raun komu Bretar auga á hernaðarlegt mikilvægi legu Íslands í norðanverðu Atlantshafi. Eftir 1941 létu þeir hersetu landsins sem og uppbyggingu þeirra hernaðarmannvirkja, sem þeir voru byrjaðir á, Bandaríkjamönnum og Kanadamönnum eftir. Afleiðingarnar urðu mikil innri uppbygging: götur voru lagðar, hafnir endurbættar eða nýjar smíðaðar og flugvellir gerðir. Íslenskt efnahagslíf naut góðs af þessu. Fiskveiðar, landbúnaður og verslun blómstruðu; hraðað var framkvæmdum við orkuvinnslu úr heitu vatni og fjöldi manns fékk vinnu. Margir fluttust úr sveit í bæ, einkum til Reykjavíkur. En menn kynntust einnig nútímanum með hermönnunum og fylgiliði þeirra. Ný lífsmenning spratt fram, einkum meðal ungs fólks. Ýmisleg viðhorf og venjur sem fram að þessu höfðu talist ósnertanleg og óbreytanleg, reyndust nú úrelt. Þetta átti við um öll svið mannlífsins, einnig þau sem snertu trúmál og aðild að trúfélögum. Á pólitíska sviðinu breyttist einnig margt. Tengslin við Danmörku rofnuðu því Þjóðverjar höfðu hertekið landið. Langþráð ósk þjóðarinnar um að vera algjörlega frjáls og sjálfstæð gat nú loksins ræst. Íslendingar stofnuðu lýðveldi 17. júní 1944. Bandamenn viðurkenndu það brátt og var Ísland tekið í þeirra raðir. Eftir þetta voru þeir í nánum tengslum við voldugasta stórveldið, Bandaríki Norður-Ameríku, og gengu í NATO eftir stríðið, þó að þeir ættu ekki her.

Árið 1940 hafði Meulenberg boðið Englendinga hjartanlega velkomna. Þó að hann væri eftir upprunanum að kalla þýskur, verndaði íslenskur ríkisborgararéttur hans hann fyrir varðhaldi. Prestarnir og bræðurnir glöddust einnig yfir því að Ísland losnaði undan hættunni af hernámi þýska hersins. Þessi afstaða leiðtoga kaþólska trúboðsins verndaði systurnar, sem langflestar voru þýskar, og kom í veg fyrir að störf þeirra við sjúkrahúsin og skólana röskuðust. Tengsl kaþólsku kirkjunar við hermennina urðu sífellt sterkari og báru nú brátt ávöxt í daglegu starfi, einkum eftir að Bandaríkjamenn komu til landsins, en margir þeirra voru kaþólskrar trúar. Þetta varð til þess að prestana, bræðurna og systurnar skorti ekkert. Þeir komu einnig á tengslum við Montfortpresta í Bandaríkjunum, því Þjóðverjar höfðu auðvitað hertekið Holland. Einnig er vert að geta um stuðning þeirra við byggingu karmelklaustursins en systurnar dvöldust um þær mundir í Bandaríkjunum. Kaþólskir hermenn og yfirmenn sóttu stundum messur í dómkirkjunni í Reykjavík.

Eftir dauða Meulenbergs biskups í ágúst 1941 tók íslenski Montfortpresturinn Jóhannes Gunnarsson tímabundið við stjórn kaþólska trúboðsins, en veiktist og flaug í júní 1942 til að leita sér lækninga í Ameríku. En á meðan hafði páfinn - Píus XII - tilnefnt hann nýjan postullegan vikar og nafnbiskup Hóla. Þó að hann streittist lengi á móti var hann vígður sem biskup 17. júlí 1943 í aðsetri páfastóls í Washington. Prestarnir á Íslandi lásu þessar fréttir fyrst í dagblaði!

Biskupinn nýi vissi að ekki yrði auðvelt verkefni að leiða kaþólska samfélagið í heimalandi hans. Hann var sjálfur ekki sami sjálfsöruggi leiðtoginn og fyrirrennari hans, heldur fremur mesta gæðablóð, sem alla vildi aðstoða. Sjálfur hafði hann heldur ekkert vald yfir prestunum sem flestir höfðu markað sér sitt eigið afmarkaða starfssvið og létu hann ekki segja sér fyrir verkum. Hann hafði enn minni áhrif á systurnar. Þær voru í raun burðarásinn í kaþólska samfélaginu. Almennt var einnig litið þannig á þær og breytni þeirra var í samræmi við það. Hin mikla skuldabyrði sem byggingastarfsemi Meulenbergs biskups hafði skilið eftir reyndist biskupnum nýja þung í skauti, en ekki hafði reynst unnt að minnka hana sakir stríðsins, en það hafði þó verið ætlunin. Jóhannes biskup Gunnarsson hafði reyndar margar góðar hugmyndir varðandi uppbyggingu trúboðsins í landinu - til að mynda að stofna kaþólskan menntaskóla - en hann skorti einfaldlega fé til að hrinda stórum áformum í framkvæmd. Samt tókst honum þó að framkvæma ýmislegt. Snemma á sjötta áratugnum átti hann frumkvæði að stofnun prentsmiðju í Stykkishólmi undir stjórn Fransiskussystra. Þar voru prentaðar fjölmargar bækur og á sumrin ferðuðust systurnar um bæi og þorp til að selja bækurnar. Biskupinn kom einnig á fót trúfræðslunámskeiðum fyrir fullorðna og tók sjálfur þátt í þeim. Árið 1947 var vígður íslenskur prestur, séra Hákon Loftsson, fyrsti sóknarpresturinn á Íslandi síðan fyrir siðaskipti. Hann sendi Hákon til Akureyrar árið 1952. Þar setti hann á stofn miðstöð kirkjunnar á Norðurlandi, sem gekk þó árum saman erfiðlega að reka því kaþólskir menn voru þar svo fáir. Trúboð stunduðu meðlimir hinnar írsku "Legio Mariae" milli 1956 og 1964 en árangur af því starfi var rýr. En biskupnum hafði nú tekist að greiða niður skuldir umdæmisins með aðstoð frá hollenska Montfortumdæminu. Einnig naut hann stuðnings reglubræðra sinna frá Bandaríkjunum. Með því móti gat kaþólska trúboðið haldið sér á floti á sjötta og sjöunda áratugnum. Biskupinn naut trausts stuðnings í stjórnun og umsjón af séra Jósef Hacking sem hingað hafði komið árið 1946. Hann stýrði einnig Landakotsskóla í Reykjavík og var að auki "chaplain" í Nato-stöðinni í Keflavík, en það reyndist einatt koma sér vel þegar kom að rekstri trúboðsins og starfsmannahaldi þess. Árið 1961 var annar Íslendingur vígður, séra Sæmundur Vigfússon.

En þrátt fyrir alla þessu jákvæðu þróun og áætlanir var þó áfram dauft yfir kaþólska trúboðinu á Íslandi. Yfirstjórn Montfortreglunnar í Hollandi lýsti yfir áhyggjum sínum af því framtíðarsýnin væri ekki björt. Fáir lúterskir gengu í kaþólsku kirkjuna og talsverður fjöldi kaþólskra tók með hangandi hendi þátt í starfi kirkjunnar. Einnig þótti skorta á trúboðsáhuga prestanna að mati þeirra gesta sem stundum heimsóttu landið. Prestarnir sjálfir kvörtuðu yfir því að agi væri lítill, og einnig skorti trúarlega hvatningu og postullegt frumkvæði, en uppástungur um endurbætur og endurnýjun í lífi og vinnutilhögun fundu lítinn hljómgrunn. Þannig var allt við það sama. Ekki varð úr auknu postullegu starfi sakir þess að menn töldu að Íslendingar vildu ekki láta "boða sér trú"; það myndi hafa þveröfug áhrif því að fólk teldi sig ekki vera á neinum villigötum. Því ættu menn að iðka "postullegt starf með nærveru" og bíða þess hvort einhverjir sneru ekki aftur til heimskirkjunnar af eigin hvötum og tækju öflugan þátt í lífi hennar. Þetta var ekki beinlínis í samræmi við hugmyndir eftirlitsmannanna, en eftirlitsmaður rómversku trúboðsdeildarinnar "de Propaganda Fide", hollenski biskupinn tilvonandi og meðstjórnandinn Anton Hanssen frá Roermond, sem heimsótti Ísland 1956, sýndi þessu viðhorfi skilning. Í skýrslu sinni lofaði hann einkum þrautseigju og tryggð trúboðanna. En stjórn reglunnar í Hollandi gafst ekki upp. Á sjöunda áratugnum sendi hún nokkra presta til Íslands sem voru "opnari" og starfsamari en hinir og áttu að færa með sér ferskan andblæ. Þetta var um það leyti sem annað Vatíkanþingið var haldið. Viðhorf "nýgræðinganna" mætti skilningsleysi og andstöðu "hinna ráðsettu" meðal prestanna. Ástandið versnaði fremur enn hitt og kom það mjög niður á sálusorguninni. Einnig hjá systrunum fór að bera á öðrum viðhorfum varðandi markmið starfa þeirra. Undir leiðsögn hinnar atorkusömu systur Hildegard höfðu Jósefssystur endurnýjað sjúkrahúsin. Einkum var sjúkrahúsið í Reykjavík endurnýjað frá grunni og samræmt kröfum tímans. Systurnar urðu að laga sig að nýjum, efnislegum vinnuskilyrðum. Á hinn bóginn varð rekstur skólans systrunum sífellt meiri byrði. Landakotsskóli í Reykjavík lenti þá í erfiðleikum. Árið 1962 tók séra Ágúst George, sem komið hafði ungur maður frá Hollandi 1956, við stjórn skólans en varð nánast einn að sjá um rekstur hans, því að hann fékk lítinn stuðning annars staðar frá. Systurnar hættu rekstri skólans í Hafnarfirði 1964. Einnig varð vart við nýjan og opnari anda í Stykkishólmi og systurnar tileinkuðu sér nýjungar í umönnun sjúkra. Systurnar höfðu einnig opnað barnaheimili 1957 og stunduðu að auki trúboðsstörf ásamt með bóksölu sinni.

Mikilvæga ástæðu þess að ekki fjölgaði í samfélagi kaþólskra og einnig þess að dró úr þátttöku margra í lífi kirkjunnar, var eflaust að leita í því að sífellt fleiri Íslendingar sneru sér að veraldlegum efnum og tileinkuðu sér nútímalegar hugmyndir en allt þetta leiddi til sívaxandi veraldarhyggju samfélagsins. Einkum jókst frjálslyndi mjög hvað snerti siðferði og kynlíf og tryggð í hjónabandi. Skiljanlega var kaþólska kirkjan með ljósa afstöðu sína um það, að maðurinn tilheyrði Guði og siðferðisskoðanir sínar sem margir töldu "strangar", ekki álitin aðlaðandi, heldur höfnuðu menn henni fremur á þeim forsendum að hún væri "afturhaldssöm".

Allt þetta sá Jóhannes biskup Gunnarsson en vissi ekki fyllilega hvernig hann átti að bregðast við. Auk þess var hann mjög upptekinn af undirbúningi sínum fyrir annað Vatíkanþingið. Þetta, ásamt þátttöku hans í kirkjuþinginu krafðist of mikils af honum. Vegna langra fjarvista sinna missti hann yfirsýn á það sem gerðist í umdæminu. Meðan hann naut aðstoðar séra Hackings tókst honum að halda í horfinu en þegar séra Hacking lést eftir stutt veikindi 1964, 45 ára að aldri, var það biskupnum mikið áfall. Hann veiktist, leitaði sér oft lækninga í útlöndum og hafði lítið samband við prestana og ekki heldur leikmenn. Prestarnir voru sem lamaðir. Tilraunum til að framfylgja ákvörðunum kirkjuþingsins, einkum á sviði helgisiðanna, var ekki unnt að hrinda í framkvæmd. Biskupinn komst á þá skoðun að hann gæti ekki leitt umdæmið. Hann hvarf af landi brott 1966 og hélt til Suður-Dakóta í Bandaríkjunum. Þar var hann sálusorgari um nokkurra ára skeið hjá afkomendum íslenskra innflytjenda. Hann lést 17. júní 1972 í Sioux Falls og var jarðsettur þar samkvæmt eindreginni ósk sinni.

Nokkur tími leið uns Róm skipaði fyrir um leiðtoga umdæmisins. Fyrst máttu yfirmenn stjórnardeildarinnar "de Propaganda Fide" ekki heyra minnst á afsögn Jóhannesar biskups Gunnarssonar. Þar að auki var verið að athuga í sambandi við viðeigandi ákvarðanir kirkjuþingsins, hvort ekki væri rétt að breyta umdæminu í biskupsdæmi. Ritari stjórnardeildarinnar, Sergio Pignedoli erkibiskup, kom til Íslands til að kynna sér aðstæður á staðnum.

Í lok árs 1967 var tilnefndur postullegur staðgengill biskups: Montfortpresturinn og erkibiskupinn Jóhannes Theunissen. Þessi Hollendingur hafði sýnt mikinn framkvæmdadug í reglusamfélagi sínu og í kirkjunni: hann var guðfræðingur með kennsluréttindi á háskólastigi, prófessor við prestaskóla í hollenska umdæmi reglunnar og hafði verið yfirmaður trúboðs Montfortreglunnar í Mosambik. Eftir það var hann yfirmaður reglunnar í Hollandi og loks meðlimur í yfirstjórn reglunnar. Þessu starfi gegndi hann aðeins skamma hríð. Hann var tilnefndur biskup í Malaví í sunnanverðri Afríku. Þar myndaði hann kirkjuumdæmið Blantyre úr einu erkibiskupsdæmi og ýmsum tilheyrandi biskupsdæmum. Árið 1967 eftirlét hann það innfæddum biskupi. Nú bað trúboðsdeildin hann að athuga aðstæður á Íslandi. Hann var fljótur að kynna sér málin og stakk upp á ýmsum skipulagsbreytingum til þess að hleypa nýju lífi í starfið - svo sem að setja á stofn fræðslumiðstöð, skipa nýja presta í ýmsar stöður og koma á fót skrifstofu biskups - og bar áætlanir um stofnun biskupsdæmis í Reykjavík undir yfirvöld í Róm - undir leiðsögn stjórnardeildarinnar "de Propagande Fidei". Honum var það einnig mest að þakka að hollenski biskupinn og Montfortpresturinn Henrik Frehen war útnefndur Reykjavíkurbiskup. Hann var vígður í nóvember 1968 í fæðingarbæ sínum í Waubach í Hollandi af þáverandi biskupi í Roermond, Peter Moors. Vígsluvottar voru Theunissen erkibiskup og Jóhannes biskup Gunnarsson.

Eftir langt tímabil tiltölulega áhrifalítillar "nærveru" kaþólsku kirkjunnar á Íslandi, en undir lok þess voru aðstæður þannig að aðeins voru unnin nauðsynlegustu prestsverk og almennrar þreytu gætti hjá prestunum, þá átti nýi biskupinn að hleypa nýju lífi í staðnað trúboðið. Hann átti að láta biskupsdæmi vaxa upp af trúboðinu, og átti það að vera í samræmi við ákvarðanir og hugmyndir annars Vatíkanþingsins, og átti hann að móta það og koma starfinu áleiðis. Hann átti að gera þetta ásamt samstarfsfólki sínu sem þegar var á staðnum. Þetta var erfitt verkefni fyrir guðfræðiprófessorinn og Montfort-sérfræðinginn Henrik Frehen, sem þá var 51 árs gamall og þekkti hvorki Ísland né Íslendinga, hafði varla neina reynslu af prestþjónustu og hafði umhverfis sig hóp fólks sem hafði varla getu né vilja til sameiginlegs átaks í trúboðsstarfinu.

4. Frá trúboðsstöð til biskupsdæmis, 1968-2003
Frehen biskup var allt önnur manngerð en báðir fyrirrennarar hans. Hann var fyrst og fremst vísindamaður sem reyndi að vinna bug á vandamálunum á vitrænan hátt. Hann rannsakaði ástandið og gerði áætlanir um endurbætur á því. Það gerði hann einn. Hann starfaði einnig og bjó fjarri prestahúsinu í Landakoti í Reykjavík. Hann hafði að vísu samband við prestana en alls ekki meira en brýna nauðsyn bar til. Hann forðaðist öll átök. Hann tilnefndi séra Ágúst George staðgengil sinn, en hann hélt einnig skólastjóraembættinu. Hann lagði mikla stund á íslenskunám en náði aldrei fullum tökum á talmálinu. Hann reyndi einnig fljótt að gera sér grein fyrir aðstæðum í landinu og í samfélaginu. Hann hafði heldur ekki mikið samband við pólitísk yfirvöld. Þá var samband hans við systurnar ekki mjög náið þó að hann vitjaði skipulega reglusamfélaganna.

Í guðfræði sinni og prestsþjónustu hélt biskupinn sig við fyrirmæli og ákvarðanir annars Vatíkanþingsins. Hann sá til þess að helgisiðirnir yrðu framkvæmdir eftir nýjum reglum þess. Hann lét þýða textana og kom einnig persónulega að þeim málum. Með aðstoð byggingameistara Kölnardómkirkju skipaði hann fyrir um endurnýjun dómkirkjunnar. Þó að hann færi fram af mestu varfærni ollu breytingarnar þó nokkurri ólgu meðal ýmissa kaþólskra manna, sem héldu sig eftir það fjarri kirkjunni. Á hinn bóginn bar sem fyrr nokkuð á ýmis konar "tilraunastarfsemi" presta og systra sem biskupinn varð brátt að binda endi á. Almennt séð tókst honum þó að koma því svo fyrir að trúað og kirkjurækið fólk leit ákvarðanir annars Vatíkanþingsins jákvæðum augum.

En meðal prestanna kraumaði nokkur óánægja undir. Þetta varð annars vegar til þess að nokkrir yngri prestanna yfirgáfu brátt landið og svo hins, að nokkrir þeirra, einkum hinir eldri, drógu sig að meira eða minna leyti í hlé og sóttust eftir að starfa utan verksviðs prestanna. En leikmenn voru almennt hlynntir efnislegum og hófsömum leiðum biskups. Reynt var að stofna sóknarnefnd sem átti að hafa meiri áhrif á það sem gerðist í biskupsdæminu en þessi áform runnu út í sandinn. Langstærstur meirihluti manna lét sér nægja að starfa innan vébanda "Félags kaþólskara leikmanna" sem stofnað var 1968 og hafði aðsetur sitt í Landakoti í Reykjavík. Í gegnum þetta félag gátu biskup og prestar kynnst hugmyndum og óskum hinna trúuðu. Í leikmannafélaginu höfðu Jósefssystur einnig málfrelsi; þær höfðu meira að segja mikil áhrif þar.

Trúfræðslan var færð í nútímalegan búning, en studdist þó áfram við trausta þekkingu trúarinntaksins, undirbúning meðtöku sakramentanna og þátttöku í helgisiðunum. Viðeigandi trúarrit voru þýdd til fræðslu fullorðinna um kaþólsku kirkjuna. Biskupinn ákvað hverjar þær voru. Frehen biskup tók aðeins þær tillögur og samþykktir norrænu biskuparáðstefnunnar, sem Reykjavíkurbiskup tilheyrði, til greina, sem hann taldi réttar og viðeigandi.

Hvað snerti samkirkjustarf var biskupinn upphaflega ákaflega varfær. Nokkur tími leið uns tengsl við lúterska jukust og sameiginlegar bænastundir voru haldnar sem fyrr. Samræðugrundvöllur fannst en lítt var á honum byggjandi, einkum sakir þess að af hálfu lútersku kirkjunnar skorti leiðsögn. En á sviði starfsins var andrúmsloftið frjálslegt og samband fulltrúa hinna ýmsu kristnu trúfélaga batnaði. Frehen biskup notaði sér víðtæk sambönd sín í Hollandi og Þýskalandi til að bæta fjárhagsstöðu biskupsdæmis síns. Hann kom á tengslum við St. Ansgar-stofnunina í Þýskalandi og stofnaði eigin hjálparsjóð í Hollandi, sem naut góðs af framlögum velunnara. Með þessu fékk hann fjármagn til ýmissa verka, einkum þó til endurnýjunar prestþjónustunnar. Eftir 1978, þegar biskupsdæmin á Norðurlöndum voru tekin undan trúboðsdeildinni í Róm og sett undir almenna stjórn kaþólsku kirkjunnar, varð Reykjavíkurbiskupsdæmi einnig að standa á eigin fótum fjárhagslega. Til allrar hamingju lýsti þýska biskuparáðstefnan sig reiðubúna til að veita nauðsynlegan stuðning. Þetta gerðist í gegnum Samband þýskra biskupsdæma, "Bonifatiuswerk der deutschen Katholiken", en einnig "Diasporawerk" þýskra biskupa. Frehen biskup tók þessari aðstoð fagnandi, sérstaklega vegna þess að hann varð að greiða framfærslu presta biskupsdæmisins og ákveðna styrki til þeirra, en einnig þurfti hann að reisa nýtt biskups- og prestahús í Reykjavík, auk þess sem reisa þurfti ýmsar nýjar kirkjur og prestahús.

En nú var orðið ljóst að kaþólska kirkjan á Íslandi varð á margan hátt að byggja á öðrum grunni en verið hafði fram að því, einkum hvað varðar framfærslu sálgæslunnar og postullegs starfs. Bæði Jósefssystur og Montfortprestar sáu fram á það að samfélög þeirra gætu ekki lagt fram fleiri starfskrafta í þágu boðunarstarfsins á Íslandi. Ástæðan var mikil fækkun kallana frá því á fyrri hluta sjöunda áratugarins. Árið 1976/77 seldu systurnar Landakotsspítala í Reykjavík og tíu árum seinna seldu þær bæjaryfirvöldum í Hafnarfirði spítalann þar. Smátt og smátt drógu þær sig í hlé frá hjúkrunarstörfum - líkt og þær höfðu áður gert í skólunum. Þær reistu dvalarheimili í Garðabæ handa þeim öldruðu systrum sem óskuðu eftir að dveljast áfram á Íslandi og ráku það til ársins 2000. Árið 2001 yfirgáfu síðustu Jósefssysturnar Ísland. Yfirmenn Montfortreglunnar tjáðu Frehen biskupi það 1974 að framvegis myndi reglan aðeins stöku sinnum geta sent - roskna - presta til starfa Íslandi, en myndi ekki geta tryggt sálgæslu kaþólskra Íslendinga.

Fyrst reyndi biskupinn að fá aðrar systur til starfa við sjúkrahúsin - sem og Landakotsskóla - en það dugði aðeins um stundarsakir. Honum til ánægju tóku Fransiskussystur í Stykkishólmi að sér kaþólsku fræðslumiðstöðina í Reykjavík 1975. En hann varð þó að sætta sig við að tapa eigin hjúkrunarstofnunum - sem verið höfðu einn mikilvægasti stuðningur kaþólska trúboðsins áratugum saman. Kirkjan gat aðeins haldið áfram rekstri Landakotsskóla, þökk sé séra Ágústi George.

Mikilvægasta verkefni biskupsins var viðbót, endurskipulagning og endurnýjun í liði prestanna. Á miðjum áttunda áratugnum voru aðeins fimm prestar í biskupsdæminu. Að vísu voru nokkrir ungir Íslendingar á góðri leið með að verða prestar, en enn voru nokkur ár í að starfskrafta þeirra nyti við - ef til þess kæmi yfirleitt. Biskupinn hóf herför í ýmsum löndum - Hollandi, Írlandi og Bandaríkjum Norður-Ameríku - til þess að fá þar presta og prestsnema til starfa við trúboðið á Íslandi. Hann fékk einnig "Legio Mariae" til að aðstoða við postullegt starf og sálgæslu á Íslandi. Og með góðum árangri! Nokkrir prestar buðu sig fram - frá Hollandi og Írlandi - og einnig prestnemar - frá Frakklandi, Írlandi og Bandaríkjunum, en auk þess komu leikmenn til trúboðs frá Írlandi hingað. Þó að ekki gætu allir prestar eða leikmenn sem hingað komu lagað sig að sérlegum aðstæðum og sérkennum sem einkenndu prestþjónustuna - en það leiddi enn sem fyrr til ýmissa árekstra -, þá tókst Frehen biskupi þó að brúa bilið milli trúboðsstöðvar Montfortpresta og sjálfstæðs biskupsdæmis í Reykjavík. Á innan við tíu árum tókst honum að fá fjóra presta - einnig tvo Montfortpresta - og þar að auki voru fimm prestar - þar á meðal voru tveir Íslendingar - vígðir til starfa fyrir biskupsdæmið. Með því var tryggt að séð var fyrir þörfum hins unga biskupsdæmis hvað presta snerti um langa framtíð.

Þetta var enn mikilvægara fyrir það að nú var þörf fyrir fleiri presta. Árið 1968 voru 800 kaþólskir í biskupsdæminu - langflestir íslenskir ríkisborgarar -, þessi tala hafði náð 1000 um 1980 með fæðingum og því að lúterskir gengu til liðs við kaþólsku kirkjuna. (Þar eru ekki taldir kaþólskir starfsmenn Nato-stöðvarinnar, sem þjónað var af eigin herprestum, "chaplains"). Frá því í upphafi áttunda áratugarins var fjöldi kaþólskra hér meiri en áður, annars vegar sakir öflugra trúboðs prestanna og meiri árangurs "Legio Mariae", og hins vegar sakir þess að æ fleiri kaþólskir útlendingar settust að á Íslandi, einkum frá Filippseyjum, Grænhöfðaeyjum og Póllandi. Flestir þeirra settust að í nýju úthverfi Reykjavíkur, Breiðholti. Þar lét Frehen biskup reisa kirkju 1985 og síðar var svo reist þar prestahús. Hann sendi enn á ný prest til Akureyrar því þar hafði hinn fámenni kaþólski söfnuður einnig vaxið. Á áttunda áratugnum hafði lítill hópur kaþólskra einnig safnast saman í Keflavík til reglulegs messuhalds á sunnudögum. Gerð var áætlun um að reisa kirkju og prestahús ásamt safnaðarsal í Hafnarfirði, því kapella spítalans stóð söfnuðinum ekki lengur til boða eftir brottför Jósefssystra. Nú hafði Karmelklaustrið einnig fengið nýja ábúendur. Árið 1983 fluttust hollensku systurnar brott sakir aldurs og skorts á köllunum, en árið 1985 fluttust þar inn 16 karmelsystur frá Póllandi, flestar ungar að árum. Þær hófu þegar að biðja fyrir fólki og féll það í góðan jarðveg, einnig meðal lúterskra. Þá var upprunalegu aðsetri Montfortreglunnar hér á landi, í Landakoti í Reykjavík, gjörbylt. Biskupinn reisti - með rausnarlegum styrk Bonifatiusstofnunarinnar - á árunum 1979-1981 á reitnum við dómkirkjuna, prestahús og biskupsstofu, ásamt samkomusal (fyrir um 100 manns), bókabúð - sem Ansgarstofnunin styrkti -, bókasafns- og skrifstofuherbergi. Þá var dómkirkjan endurnýjuð og löguð að nýjum fyrirmælum um helgihald undir leiðsögn sóknarprestsins, séra Hjalta Þorkelssonar, með þátttöku margra leikmanna, einnig lúterskra. Loks voru svo gerðar áætlanir, undir styrkri leiðsögn skólastjórans séra Ágúst George, um miklar endurbætur á Landakotsskóla; en þær komust ekki í framkvæmd fyrr en á tíunda áratugnum.

Hinrik Frehen biskup lést eftir miklar þrautir 31. október 1986, 69 ára að aldri. Hann hafði með mikilli elju gert trúboðsstöð Montfortreglunnar að biskupsdæmi ásamt með prestum sínum. Hann hafði lagt grunninn að því að skipta biskupsdæminu í prestaköll og þjónustusvæði þar sem prestarnir höfðu aðsetur sitt, og séð til þess að byggingar skorti ekki til þess að svo mætti verða.

Sálusorgunin var nú algjörlega í höndum prestanna; losnað hafði um hin nánu tengsl við Jósefssystur og stofnanir þeirra. Biskupsdæmið var nú í stakk búið til að mæta breyttum aðstæðum með fullum þrótti og festu, einkum örri fjölgun kaþólskra (þeir voru orðnir allt að 2000 árið 1986). Við það naut biskupinn aðstoðar margra ungra presta. Montfortprestar voru fáir: tveir rosknir Montfortprestar sinntu Fransiskussystrum í Stykkishólmi og Jósefssystrum í Garðabæ; einn - séra Ágúst George - sá um viðhald og uppbyggingu Landakotsskóla og var að auki staðgengill biskups. Frehen biskup hafði vissulega ávaxtað arfahlut meðbræðra sinna á Íslandi vel til þess að gera kaþólsku kirkjuna hér ekki aðeins fastari í sessi, heldur bætti hann skipulag hennar og styrkt hana á marga lund til undirbúnings frekari þróun.

Þau ár sem liðin eru fram til þessa dags er hægt að líta á sem "eftirspil" við starfsemi Montfortreglumanna á Íslandi. Frehen biskup var síðastur meðal Montfort-biskupa. Eftir að séra Ágúst George hafði verið postullegur staðgengill biskups í hálft annað ár, tók ameríski Jesúítinn Alfred Jolson við biskupsembætti árið 1988. Hann var af íslenskum ættum. Hann var mannblendinn og tók einnig talsverðan þátt í samkirkjulegu starfi. Í júní 1989 heimsótti Jóhannes Páll páfi II Ísland. Þessi viðburður var litinn afar jákvæðum augum, einnig af fjölmörgum Íslendingum sem ekki voru kaþólskrar trúar. Með því hurfu og síðustu fyrirvararnir sem menn settu gagnvart kaþólsku kirkjunni, og höfðu svo lengi staðið í vegi fyrir fullkominni aðlögun hennar að þjóðfélaginu. Síðan hefur fjöldi þeirra lútersku manna sem gengið hafa í kirkjuna aukist ár frá ári. Biskupinn studdi þetta eftir megni, en stuðlaði jafnframt að aukinni þátttöku aðfluttra kaþólskra frá útlöndum í starfi kirkjunnar. Hann fékk nokkra erlenda presta til starfa fyrir biskupsdæmi sitt, en þeir komu að mestu í stað þeirra sem fluttu brott eða létust. Þegar hann lést óvænt 21. mars 1994, 65 ára að aldri, voru kaþólskir í biskupsdæminu 2500 að tölu. Þá hafði verið reist fögur kirkja með prestahúsi og safnaðarsal í Hafnarfirði, og kapellur í Keflavík og á Ísafirði, auk þess sem byggt hafði verið við Landakotsskóla.

Enn og aftur stýrði séra Ágúst George biskupsdæminu sem postullegur stjórnandi til 11. október 1995, er hollenski biskupinn Jóhannes Gijsen tók við stjórn þess. Hann var útnefndur Reykjavíkurbiskup 24. maí 1996. Í hans tíð hefur kaþólskum fjölgað mjög, úr 2500 í 5200 í árslok 2002. Þetta er að mestu leyti kaþólskum innflytjendum - einkum frá Póllandi, en einnig Filippseyjum, Suður-Ameríku og Suðaustur-Evrópu, að þakka. En einnig gengu sífellt fleiri lúterskir í kaþólsku kirkjuna og þá fjölgaði skírnum meðal kaþólskra mjög - voru 120 árið 2002, en aðeins örfáir létust, (um 10 árlega). Biskupinn setti sex nýja presta frá útöndum til sálgæslustarfa - þrír aðrir fóru af landi brott. Þá varð einnig fjölgun systrareglna hér á landi: Kærleiksboðberar (Systur Móður Teresu frá Kalkútta), Þernur heilagrar Margrétar Maríu og hinna þurfandi (frá Mexíkó) og starfandi karmelnunnur af guðlegu hjarta Jesú. Þær stunda öflugt postullegt starf í ýmsum prestaköllum, en nokkrar systranna frá Mexíkó stunda hjúkrun í fyrrum spítala Jósefssystra - sem nú er hjúkrunarheimili - í Reykjavík. Fransiskussystur sinna postullegu starfi einnig meir en áður; í nágrenni Stykkishólms og í prestakallinu í Hafnarfirði og Keflavík. Í sálgæslunni var trúfræðslan eitt höfuðáhersluatriðið - á starfssviði prestanna -, jafnt fyrir börn sem fullorðna. Ýmis trúfræðslurit voru gefin út og Kirkjublað biskupsdæmisins birti auk upplýsinga einnig trúfræðilegar greinar; það kemur út á íslensku, ensku og pólsku. "Merki krossins" var endurnýjað. Tengsl við fjölskyldur og æskulýðshópa urðu sífellt mikilvægari. Á þennan hátt hafa biskupinn, samstarfsmenn hans og -konur reynt að kynna inntak trúarinnar fyrir hinum trúuðu og styrkja það í lífi samkvæmt þessari trú. Með þessu móti varðveittist trúboðsandi hins heilaga Grignon de Montfort á Íslandi, einnig eftir að flestir Montfortreglumenn voru farnir þaðan. Minningin um starf þeirra í eina öld birtist enn á ný í endurminningunni og sýnir hve mikla þýðingu það hefur haft fyrir kaþólska samfélagið í landinu. Við stöndum í mikilli þakkkarskuld við alla þessa biskupa, presta og bræður.

Eftir ritgerð Vefi Poels: Tussen distels en
doornen: de zware taak van Gerard Boots als
missionaris in IJsland 1921-1973 í: Horster
Historiën 5 (Horst 1999) 161-186, endurskoðað og aukið af Jóhannesi biskupi Gijsen.